MVO

Plus Een nieuw academiejaar: kick-off naar meer duurzaamheid?

Recent liet Ecocampus een nulmeting uitvoeren van de duurzaamheid van het hoger onderwijs in Vlaanderen. En wat bleek? Er beweegt wel wat rond duurzaamheid aan de Vlaamse universiteiten en hogescholen, maar van een geïntegreerde duurzaamheidsaanpak is nog geen sprake. De internationale Future Forward Summit van 17 tot 19 oktober 2018 in Brussel kan een bijkomende impuls geven aan de verduurzaming van het hoger onderwijs in Vlaanderen.

Francis Van den Noortgaete | 10 oktober 2018
Pexels Photo 1251861

Duurzaamheid wordt ook aan de Vlaamse hogescholen en universiteiten een steeds belangrijker thema. Heel wat onder hen nemen hun benadering op het vlak van duurzaamheid onder de loep en zetten duurzame acties op. Daarbij gaat het intussen om meer dan laaghangend fruit, zoals printers instellen om standaard recto-verso af te drukken of het ontraden van wegwerpbekers.

Diepere mentaliteitswijziging blijft de uitdaging

Duurzaamheid wint duidelijk aan belang aan hogescholen en universiteiten, en dat zowel in het onderwijs, het onderzoek als in de dienstverlening. Ook de start van het nieuwe academiejaar kleurt duurzaam. Zo organiseert het KU Leuven Green Office bijvoorbeeld een kick-off event Minimalism en kan je aan de UGent naar de Sustainable, Fair & Second Hand Ecomarkt.

Toch is de diepere omslag naar een duurzame campus niet evident. Want het gaat dan niet langer om wat je toch al deed anders te doen, maar wel om je kernopdracht vanuit een radicaal andere benadering te herdenken. En dat vergt niet alleen tijd, maar roept ook structurele en bestuurlijke weerstand op. Ook grotere instellingen, zoals de UGent met een eigen Duurzaamheidskantoor, ervaren dit. “Onze uitdaging voor de toekomst is dat we er in moeten slagen een echte mentaliteitswijziging rond transitie te bewerkstelligen. De UGent blijft natuurlijk een grote onderneming met heel veel stemmen en mensen, en die mentaliteitswijziging vergt dan ook moeite,” stelt David van der Ha van het Duurzaamheidskantoor op de site van MO*.

Systeembenadering nodig

Er blijven flinke uitdagingen, maar er is zeker sprake van een groeiende dynamiek. Tot die conclusie komt het rapport ‘Duurzaamheid binnen universiteiten en hogescholen: een multi-level perspectief op het Vlaamse hogeronderwijssysteem’. Het Centrum voor Duurzame Ontwikkeling (CDO) van de UGent voerde deze belangrijke eerste nulmeting uit tijdens het academiejaar 2017-2018. Dat gebeurde in opdracht van Ecocampus, de werking rond duurzaam hoger onderwijs van de Vlaamse overheid (Departement Omgeving). Het rapport werd geen catalogus van initiatieven die aan de verschillende instellingen lopen, maar bekijkt de groei naar meer duurzaamheid vanuit een multi-levelperspectief. Die typische systeemkijk op transities leidt tot fundamentele inzichten in de dynamiek, obstakels en mogelijke hefbomen voor een verdere verduurzaming in het hoger onderwijs in Vlaanderen.

In een podcast-interview op de site van Ecocampus benadrukt Hans Bruyninckx, directeur van het Europese Milieuagentschap, dat er in het hoger onderwijs en onderzoek dringend nood is aan dat soort van systeembenadering “die veel meer geïntegreerd is, die wellicht ook veel meer vooruitkijkend is, en die veel meer vertrekt vanuit die concepten van complexiteit, non-lineariteit, tipping points … En dat doen we heel zelden.” Bruyninckx kan zich voorstellen dat een toekomstgerichte hoger-onderwijsinstelling “een algemeen eerste semester zou hebben waarbij we jonge mensen inleiden in de macro-evoluties of zogeheten megatrends in de samenleving. De boodschap is dan: hierin gaan jullie een loopbaan hebben, heel jullie levenslang-leren-traject, heel jullie gezin zien evolueren.”

Opleidingen herbekijken

Duurzaam onderwijs gaat over veel meer dan aspecten van duurzaamheid te integreren in bestaande vakken of keuzevakken toe te voegen. Het is vooral zaak om gehele opleidingen of delen ervan te herbekijken vanuit een duurzaam perspectief. Maar ook gastdocenten kunnen nieuwe perspectieven aanbrengen. Zo koos de VUB voor hoogleraar duurzaam ondernemen Jan Jonker van de Radboud Universiteit Nijmegen voor de leerstoel Emile Franqui. Volgens Jonker komt het er in eerste instantie niet langer op aan om nieuwe organisaties te bouwen, maar om duurzame organisatievormen te bedenken. Jonkers visie op een economie die duurzaam, circulair en inclusief is, kan verruimend werken voor de hele instelling.

De UAntwerpen is op het vlak van duurzaamheid al decennialang een pionier. Eind 2017 blies het IMDO, het Instituut voor Milieu en Duurzame Ontwikkeling, dertig kaarsjes uit. Niet alleen tijd voor een flinke terugblik, maar vooral ook een gelegenheid om nieuwe duurzaamheidsinitiatieven te lanceren. Zo wil men samen met de Antwerp Management School inzetten op samenwerking en interdisciplinair onderzoek rond duurzaamheid. Beide instellingen stappen ook mee in de sturing van Stadslab2050. Binnen dat initiatief worden experimenten rond duurzame transitie opgezet, niet van bovenaf, maar samen met burgers, ondernemers en andere organisaties. Experimenten met een zekere durf, open geest en een out-of-the-box mentaliteit. Studenten zullen ook aangespoord worden om hun scriptie of projectwerk te situeren in multidisciplinair duurzaamheidsonderzoek.

Medeverantwoordelijkheid geven

Niet elke hogeschool of universiteit profileert zich even uitdrukkelijk op het vlak van duurzaamheid, zo blijkt uit het rapport van Ecocampus. Er blijken aanzienlijke verschillen in zowel beleid, onderwijs- en onderzoekspraktijk, internationalisering en toegankelijkheid en transparantie van informatie. Een systematische en vrij raadpleegbare duurzaamheidsrapportering blijft nog beperkt tot een aantal grotere instellingen.

Die laatste hebben ook meer kritische massa om structurele initiatieven op te zetten. Zo is er niet alleen het Duurzaamheidskantoor van de UGent dat een waaier aan initiatieven rond duurzaamheid stimuleert en begeleidt om zo te komen tot de universiteit als een meer duurzame onderneming. Ook de KU Leuven heeft een Green Office en een netwerk van ecoteams: groepen van geëngageerde collega’s en studenten die samen de studie- en werkplek willen verduurzamen.

Toch gaat het in de beide gevallen om een centrale coördinatie door een beperkt team van slechts enkele personeelsleden en betrokken studenten. Fundamenteel steunt de werking op de motivatie en het enthousiasme van een ruime groep vrijwilligers bij studenten en personeel. Het komt er vooral op aan hen een ruimer kader en aangepaste ondersteuning te bieden. “We hebben geleerd om meer vrijwilligers en mensen die er mee bezig zijn, medeverantwoordelijke van een project te maken. We zorgen ervoor dat de juiste mensen bij elkaar worden gebracht,” vat David van der Ha op de site van MO* samen.

Wervende campagnes zoals Green Impact aan de KULeuven (februari - mei 2018) geven dat alles de nodige boost. Online toolkits en speciaal tot ‘auditeurs’ opgeleide studenten dragen bij aan de realisatie van concrete duurzame projecten. Dat gaat van een zomers plantenasiel, de introductie van een fruitmand op het werk, het vergroenen van labo’s, de aanschaf van dienstfietsen en zelfs het verkennen van de mogelijkheid voor een elektrische dienstwagen en bijhorende laadpaal.

Duurzame campusgebouwen

Ook hogescholen zetten stappen richting verduurzaming. Toonaangevend is de nieuwe campus van de Karel de Grote Hogeschool (KdG) op het Antwerpse Zuid. Met dit ambitieuze project werd gemikt op niet minder dan een ‘excellente’ duurzaamheidscertificatie van BREEAM (Building Research Establishment Environmental Assessment Methodology).

Daarbij besteedde men aandacht aan duurzaamheid in de bredere zin van het woord. Niet alleen zijn er de verregaande energiekeuzes in de bouwschil en op het vlak van hernieuwbare elektriciteit, warmte en koeling. Ook kantoormeubilair werd ‘gerefurbisht’ en ruimtes werden flexibel ingericht met het oog op zowel de korte als langere termijn. Medewerkers werken ook anders – meer plaats- en tijdsonafhankelijk – op de vernieuwde locatie. De hele campus wordt als het ware hun mogelijke werkplek. Bovendien werd er bewust gekozen voor een gedeeld gebruik van de gebouwen, de (beperkte) parkeerplaatsen en de sporthal. Dat wordt gezien als een vorm van maatschappelijke dienstverlening aan de buurt en stad. “Duurzaam bouwen inspireert studenten en medewerkers om duurzaam bij te dragen aan onze samenleving. Dat is waar onze hogeschool voor gaat”, verduidelijkt Veerle Hendrickx op de site van MVO Vlaanderen.

Ernstig engagement van de top gevraagd

“Er zijn heel veel goede voorbeelden in het hoger onderwijs, maar duurzaamheid vergt wel een ernstig engagement, een omslag én een opvolging door de top van de organisatie. In iedere hogeronderwijsinstelling zitten mensen die overtuigd zijn, maar daar echt een beleid rond uittekenen vergt toch leadership. Daar hebben we nog wel wat uitdagingen,” aldus Hans Bruyninckx op de site van Ecocampus.

De Future Forward Summit, van 17 tot 19 oktober 2018 in Brussel, hoopt daaraan een krachtige impuls te geven. Het gaat om een samenwerking van Ecocampus met The Copernicus Alliance, een Europees netwerk van hoger onderwijsinstellingen die zich engageren voor leren en verandering in functie van duurzaamheid. De conferentie brengt een internationaal publiek samen van mensen die geloven dat het hoger onderwijs een belangrijke rol te spelen heeft in het ontwerpen van een duurzame toekomst. Het is dé gelegenheid om duurzame projectideeën voor het hoger onderwijs te futureproofen.

Verder lezen?

Maak een profiel aan en lees Susanova nu 1 maand gratis.